XÉT NGHIỆM NƯỚC TIỂU TRONG CHẨN ĐOÁN BỆNH THẬN

TỔNG QUAN

• Xét nghiệm nước tiểu là công cụ đơn giản, không xâm lấn nhưng cực kỳ giá trị
• Có vai trò trung tâm trong:
  • Chẩn đoán bệnh thận cấp và mạn
  • Phát hiện bệnh thận sớm (ngay cả khi chưa có triệu chứng) → Nhiều bệnh nhân được phát hiện bệnh chỉ nhờ bất thường nước tiểu

THÀNH PHẦN XÉT NGHIỆM NƯỚC TIỂU

• Gồm 3 phần chính:
  • Quan sát đại thể
  • Que thử (dipstick)
  • Soi cặn lắng nước tiểu → Đây là cấu trúc chuẩn của một tổng phân tích nước tiểu

QUAN SÁT ĐẠI THỂ

• Màu sắc:
  • Đỏ → tiểu máu, Hb niệu, myoglobin niệu
  • Nâu “coca” → bệnh cầu thận
• Độ đục:
  • Gợi ý nhiễm trùng hoặc tinh thể
• Mùi:
  • Mùi ammoniac → nhiễm khuẩn → Là bước đơn giản nhưng định hướng nhanh nguyên nhân

QUE THỬ NƯỚC TIỂU (DIPSTICK)

• Tỷ trọng (specific gravity):
  • Đánh giá cô đặc nước tiểu
• pH:
  • <5 → toan hóa tốt
  • 5.5 trong toan → nghĩ RTA
• Heme:
  • (+) → RBC, Hb hoặc myoglobin
  • Cần soi kính để xác nhận
• Bạch cầu esterase, nitrite:
  • Gợi ý nhiễm trùng tiểu
• Protein:
  • Chủ yếu phát hiện albumin
  • Không phát hiện chuỗi nhẹ (đa u tủy)
• Glucose:
  • Gợi ý đái tháo đường hoặc tổn thương ống thận

→ Dipstick là xét nghiệm nhanh, định hướng nhưng không đủ để chẩn đoán xác định

SOI CẶN LẮNG NƯỚC TIỂU (QUAN TRỌNG NHẤT)

• Có giá trị chẩn đoán cao nhất
• Giúp định hướng chính xác vị trí tổn thương

TẾ BÀO TRONG NƯỚC TIỂU

• Hồng cầu:
  • Hình dạng biến dạng (acanthocyte) → bệnh cầu thận
  • Bình thường → nguồn ngoài cầu thận
• Bạch cầu:
  • Gợi ý nhiễm trùng hoặc viêm kẽ
• Tế bào ống thận:
  • Gợi ý tổn thương ống thận

TRỤ NIỆU (CASTS)

• Trụ hồng cầu:
  • Đặc hiệu cho viêm cầu thận
• Trụ bạch cầu:
  • Gợi ý viêm kẽ hoặc nhiễm trùng
• Trụ hạt “muddy brown”:
  • Điển hình cho hoại tử ống thận cấp (ATN)
• Trụ mỡ:
  • Hội chứng thận hư
• Trụ rộng (broad cast):
  • Gợi ý CKD giai đoạn muộn

→ Trụ niệu là “chữ ký sinh học” của bệnh thận

TINH THỂ NIỆU

• Oxalat calci → sỏi, ngộ độc ethylene glycol
• Acid uric → gout, hội chứng ly giải u
• Struvite → nhiễm khuẩn (vi khuẩn sinh urease)
• Cystine → bệnh di truyền (cystin niệu)

→ Có giá trị định hướng nguyên nhân

LIPID NIỆU

• Oval fat bodies, “Maltese cross” → Gợi ý hội chứng thận hư

CÁC MẪU HÌNH ĐIỂN HÌNH (RẤT QUAN TRỌNG)

• Tiểu máu + trụ hồng cầu + protein niệu → Viêm cầu thận
• Protein niệu nhiều + lipid niệu → Hội chứng thận hư
• Trụ hạt + tế bào ống thận → ATN
• Pyuria đơn thuần → Nhiễm trùng hoặc viêm kẽ
• Nước tiểu gần như bình thường → Gợi ý trước thận hoặc tắc nghẽn

→ Nhận diện pattern giúp chẩn đoán nhanh

KHI NÀO CẦN SOI CẶN LẮNG

• Tất cả bệnh nhân AKI
• CKD chưa rõ nguyên nhân
• Tiểu máu, protein niệu → Có thể lặp lại nhiều lần để theo dõi

MẤU CHỐT QUAN TRỌNG CẦN LƯU Ý

• Xét nghiệm nước tiểu là “cửa sổ” của thận
• Dipstick chỉ mang tính định hướng
• Soi cặn lắng có giá trị chẩn đoán cao nhất
• Luôn kết hợp lâm sàng và xét nghiệm khác
• Nhận diện pattern giúp chẩn đoán nhanh và chính xác

KẾT LUẬN

• Xét nghiệm nước tiểu là công cụ nền tảng trong thận học
• Nếu biết đọc đúng, có thể định hướng nguyên nhân ngay từ đầu → Đây là kỹ năng quan trọng bậc nhất của bác sĩ lâm sàng trong chuyên ngành thận