NGỨA TRONG BỆNH THẬN MẠN

TỔNG QUAN

• Ngứa là triệu chứng rất thường gặp ở CKD, đặc biệt giai đoạn cuối
• Không chỉ do “ure” → thuật ngữ đúng: CKD-associated pruritus (CKD-aP) → Ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống, giấc ngủ, tâm lý

DỊCH TỄ

• Lọc máu: ~30–40% có ngứa mức vừa–nặng
• CKD chưa lọc máu: ~20–25%
• Tăng theo giai đoạn bệnh → Thường bị bỏ sót và không được báo cáo

CƠ CHẾ BỆNH SINH (CHƯA HOÀN TOÀN RÕ – NHƯNG PHẢI NHỚ)

1. VIÊM MẠN TÍNH (QUAN TRỌNG)

• ↑ cytokine (IL-2, IL-6)
• ↑ CRP → Kích thích cảm giác ngứa

2. RỐI LOẠN HỆ OPIOID

• ↑ hoạt tính μ-opioid (gây ngứa)
• ↓ hoạt tính κ-opioid (chống ngứa)

→ Cơ sở dùng difelikefalin

3. KHÔ DA (XEROSIS)

• Teo tuyến mồ hôi → Da khô → dễ ngứa

4. RỐI LOẠN CKD-MBD

• ↑ phospho
• ↑ Ca
• ↑ PTH

→ Liên quan đến ngứa

5. TÍCH TỤ ĐỘC CHẤT URÊ

→ Vai trò không hoàn toàn rõ nhưng có liên quan

YẾU TỐ NGUY CƠ

• Lọc máu không đủ
• Tăng phospho, Ca, PTH
• Da khô
• Thiếu máu, viêm → Không phụ thuộc nguyên nhân CKD

LÂM SÀNG (ĐẶC TRƯNG)

• Ngứa lan tỏa hoặc khu trú (lưng, tay, đầu)
• Nặng về đêm → mất ngủ
• Tăng khi nóng, stress
• Giảm khi lạnh

→ Không có tổn thương da đặc hiệu

→ Chủ yếu là dấu vết gãi

CHẨN ĐOÁN

• CKD giai đoạn 5: → mặc định là CKD-aP nếu không có nguyên nhân khác
• CKD chưa nặng: → phải loại trừ nguyên nhân khác:
  • Gan mật (cholestasis)
  • Lymphoma
  • Dị ứng, da liễu

ĐIỀU TRỊ (TIẾP CẬN BẬC THANG – RẤT QUAN TRỌNG)

1. BIỆN PHÁP NỀN (BẮT BUỘC)

• Tối ưu lọc máu
• Kiểm soát Ca – P – PTH
• Dưỡng ẩm da (emollients)

→ Luôn làm trước

2. ĐIỀU TRỊ TẠI CHỖ

• Pramoxine (giảm ngứa tại chỗ)

3. KHÁNG HISTAMINE (THỬ NGHIỆM)

• Hydroxyzine, diphenhydramine → Tác dụng một phần (an thần)

4. GABAPENTIN / PREGABALIN (HIỆU QUẢ NHẤT THỰC HÀNH)

• Giảm ngứa rõ rệt
• Theo dõi tác dụng phụ thần kinh

5. TRƯỜNG HỢP KHÁNG TRỊ

• Difelikefalin (κ-opioid agonist)
• SSRI (sertraline)
• UVB

6. LỌC MÁU TĂNG CƯỜNG

• ↑ liều lọc
• Chuyển màng lọc high-flux

ĐIỀU QUAN TRỌNG

• Không bắt đầu lọc máu chỉ vì ngứa

VAI TRÒ GHÉP THẬN

• Ghép thận → hết ngứa gần như hoàn toàn

MẤU CHỐT QUAN TRỌNG CẦN LƯU Ý

• Ngứa CKD rất thường gặp nhưng hay bị bỏ sót
• Cơ chế đa yếu tố: viêm + opioid + CKD-MBD
• Điều trị phải theo bậc thang
• Dưỡng ẩm da là nền tảng
• Gabapentin là lựa chọn hiệu quả nhất thực tế
• Kiểm soát phospho, PTH rất quan trọng
• Ghép thận là điều trị triệt để

KẾT LUẬN

• CKD-aP là biến chứng “không chết ngay” nhưng ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng sống → Điều trị đúng giúp cải thiện rõ rệt → Luôn nhớ: điều trị toàn diện, không chỉ dùng thuốc