HỘI CHỨNG U NANG THẬN KÈM ĐÁI THÁO ĐƯỜNG (TYPE MODY5) DO ĐỘT BIẾN GEN HNF1B

TỔNG QUAN

HNF1B (hepatocyte nuclear factor 1 beta) là gen mã hóa yếu tố phiên mã quan trọng trong quá trình phát triển:

• thận
• tụy
• gan
• hệ sinh dục tiết niệu

Đột biến HNF1B gây ra hội chứng đa cơ quan, trước đây gọi là:

• Renal Cysts and Diabetes Syndrome (RCAD)
• HNF1B syndrome
• ADTKD-HNF1B (Autosomal Dominant Tubulointerstitial Kidney Disease) khi biểu hiện thận chiếm ưu thế.

⚠️ Không phải tất cả bệnh nhân đều có nang thận hoặc đái tháo đường.

DI TRUYỀN

KIỂU DI TRUYỀN

• Di truyền trội nhiễm sắc thể thường (Autosomal Dominant)

Người mang đột biến:

• có 50% nguy cơ truyền cho con.

ĐỘT BIẾN DE NOVO

Khoảng:

• 30–50% trường hợp là đột biến mới (de novo)

⚠️ Không có tiền sử gia đình không loại trừ bệnh.

KHI NÀO NÊN NGHĨ ĐẾN HNF1B?

TAM CHỨNG KINH ĐIỂN

• bất thường cấu trúc thận (bẩm sinh hoặc tình cờ phát hiện)
• CKD không rõ nguyên nhân
• hạ magie máu kéo dài

ĐẶC BIỆT GỢI Ý KHI

• CKD trẻ tuổi
• nang thận hai bên
• tăng acid uric/gout sớm
• MODY
• bất thường tử cung
• tiền sử gia đình nhiều người mắc CKD không rõ nguyên nhân

BIỂU HIỆN TẠI THẬN

1. CAKUT - CONGENITAL ANOMALIES OF THE KIDNEY AND URINARY TRACT

Là biểu hiện thường gặp nhất.

CÓ THỂ GẶP

• nang thận hai bên
• thận đơn độc
• thận giảm sản
• thận móng ngựa
• thận loạn sản
• giãn đường tiết niệu trên

⚠️ HNF1B là một trong những nguyên nhân di truyền quan trọng của CAKUT.

2. BỆNH THẬN MẠN

ĐẶC ĐIỂM

• CKD tiến triển từ từ
• cặn lắng nước tiểu nghèo nàn
• protein niệu thường ít hoặc không đáng kể

TỐC ĐỘ GIẢM GFR

Trung bình:

• khoảng 1–2,5 mL/phút/1,73m² mỗi năm

⚠️ Mức độ tiến triển rất khác nhau giữa các bệnh nhân.

3. SUY THẬN GIAI ĐOẠN CUỐI

Có thể xuất hiện:

• từ tuổi trẻ
• tuổi trung niên
• hoặc không bao giờ tiến triển đến ESRD.

ĐÁI THÁO ĐƯỜNG HNF1B (MODY 5)

MODY TYPE 5

Là một trong những nguyên nhân đơn gen của đái tháo đường.

ĐẶC ĐIỂM

• thường xuất hiện tuổi trưởng thành
• khoảng 1/3 bệnh nhân phát triển đái tháo đường

CƠ CHẾ

• giảm phát triển tụy
• giảm tiết insulin

⚠️ Nhiều bệnh nhân cuối cùng cần insulin.

HẠ MAGIE MÁU

ĐẶC ĐIỂM

Là dấu hiệu rất gợi ý HNF1B.

Xuất hiện ở:

• khoảng 40% trẻ em
• khoảng 63% người lớn

CƠ CHẾ

Giảm tái hấp thu magie tại ống thận.

BIỂU HIỆN

• yếu cơ
• chuột rút
• kéo dài QTc
• loạn nhịp tim
• co cứng cơ trong trường hợp nặng

⚠️ CKD + hạ Mg máu kéo dài là dấu hiệu rất quan trọng gợi ý HNF1B.

TĂNG ACID URIC MÁU

ĐẶC ĐIỂM

Xuất hiện ở khoảng:

• 37% bệnh nhi

HẬU QUẢ

• gout sớm
• gout ở tuổi trẻ
• tophi nếu không điều trị

BẤT THƯỜNG GAN

THƯỜNG GẶP

• tăng AST
• tăng ALT
• tăng ALP nhẹ

ĐẶC ĐIỂM

• thường không triệu chứng
• siêu âm gan thường bình thường

BẤT THƯỜNG SINH DỤC TIẾT NIỆU

NỮ GIỚI

Có thể gặp:

• tử cung hai sừng
• tử cung đôi
• không có tử cung
• âm đạo đôi
• thiểu sản âm đạo

NAM GIỚI

Có thể có bất thường hệ sinh dục nhưng ít gặp hơn.

XÉT NGHIỆM GỢI Ý HNF1B

HÌNH ẢNH

• siêu âm thận
• CT hoặc MRI nếu cần

Tìm:

• nang thận
• CAKUT
• bất thường đường tiết niệu

XÉT NGHIỆM MÁU

• creatinine
• eGFR
• Mg máu
• acid uric
• HbA1c
• glucose đói
• chức năng gan

CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH

XÉT NGHIỆM DI TRUYỀN

Phát hiện:

• pathogenic variant HNF1B hoặc
• mất đoạn 17q12 chứa HNF1B

HỘI CHỨNG MẤT ĐOẠN 17q12

Ngoài biểu hiện HNF1B còn có thể gặp:

• chậm phát triển
• tự kỷ
• tâm thần phân liệt
• rối loạn lưỡng cực

ĐIỀU TRỊ

BỆNH THẬN MẠN

Hiện chưa có điều trị đặc hiệu.

NGUYÊN TẮC

• kiểm soát huyết áp
• tránh thuốc độc thận
• điều trị CKD theo hướng dẫn chung

ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

• thuốc uống giai đoạn đầu
• nhiều trường hợp cần insulin lâu dài

HẠ MAGIE MÁU

• bổ sung magnesium
• chia nhiều lần trong ngày do thải Mg nhanh qua thận

TĂNG ACID URIC

Nếu gout:

• allopurinol
• febuxostat nếu không dung nạp allopurinol

THEO DÕI ĐỊNH KỲ

Khuyến cáo mỗi năm:

• huyết áp
• creatinine/eGFR
• magnesium máu
• acid uric
• HbA1c
• chức năng gan
• siêu âm thận nếu có nang thận

KHI NÀO BÁC SĨ THẬN NÊN CHỈ ĐỊNH XÉT NGHIỆM HNF1B?

NÊN NGHĨ ĐẾN HNF1B KHI CÓ:

• CKD không rõ nguyên nhân trước 50 tuổi
• CKD + nang thận
• CKD + hạ Mg máu
• CKD + gout sớm
• CKD + MODY
• CAKUT
• tiền sử gia đình nhiều người mắc bệnh thận không rõ nguyên nhân

MẤU CHỐT QUAN TRỌNG CẦN LƯU Ý

• HNF1B là nguyên nhân di truyền quan trọng gây CKD và CAKUT
• Không phải mọi bệnh nhân đều có nang thận hoặc đái tháo đường
• Hạ magie máu là dấu hiệu gợi ý rất mạnh
• Tăng acid uric và gout sớm rất thường gặp
• Cặn lắng nước tiểu thường nghèo nàn
• Protein niệu thường ít
• Khoảng 30–50% trường hợp là đột biến de novo
• Chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm di truyền
• Cần sàng lọc người thân bậc một khi phát hiện đột biến bệnh lý
• HNF1B nên được nghĩ tới ở CKD không rõ nguyên nhân kèm bất thường cấu trúc thận hoặc hạ Mg máu kéo dài

KẾT LUẬN

Bệnh thận liên quan HNF1B là một trong những bệnh thận di truyền thường bị bỏ sót ở người lớn. Sự kết hợp giữa CKD, CAKUT, hạ magie máu, tăng acid uric hoặc MODY cần gợi ý mạnh đến chẩn đoán này. Xét nghiệm di truyền đóng vai trò quyết định trong chẩn đoán xác định và tư vấn gia đình.